Khi đối mặt với những cảm xúc dồn dập và quá tải, phản ứng đầu tiên của trẻ em thường là sự mơ hồ và khó chịu. Phản ứng bản năng của trẻ lúc này là cảm thấy mình hoàn toàn bất lực, chỉ biết chờ đợi cảm xúc tự qua đi hoặc tìm đến cha mẹ với một mong muốn ngầm: “Hãy làm cho cảm giác này biến mất ngay đi!”. Cha mẹ nào cũng muốn giúp con cảm thấy dễ chịu hơn, nhưng giải pháp căn cơ không nằm ở việc xoa dịu chớp thời cơ, sửa chữa hay giải cứu. Cách hỗ trợ sâu sắc hơn chính là đồng hành để giúp trẻ thấu hiểu chính bản thân mình.

TIẾN VỀ PHÍA TRƯỚC: CÙNG CON ĐI QUA THAY VÌ NÉ TRÁNH

Hướng đi cốt lõi trong giáo dục cảm xúc là dạy trẻ tiến về phía trước bằng cách đi xuyên qua cảm xúc. Thay vì hướng trẻ rời xa cảm xúc bằng việc đánh lạc hướng hay né tránh, cha mẹ có thể dạy con khám phá nguyên nhân kích hoạt phản ứng tâm lý bằng cách nhìn nhận câu chuyện mà tư duy đang thêu dệt. Khi trẻ xem cảm xúc là thông tin cần được giải mã thay vì sự thật phải tuân theo, trẻ sẽ được trao quyền để chỉnh sửa suy nghĩ, tìm kiếm các góc nhìn khác và lựa chọn phản ứng tối ưu.

Trẻ sẽ học cách gạn lọc những điều hữu ích và chân thật từ trải nghiệm, đồng thời buông bỏ các bóp méo nhận thức tự động hay các niềm tin lệch lạc. Đó chính là bản chất của sức khỏe tâm thần phòng ngừa, giúp trẻ chuyển biến từ tâm thế “Điều này là quá sức đối với mình” sang “Mình có thể tìm cách giải quyết được”.

7 CHÌA KHÓA GIÚP TRẺ LÀM CHỦ ĐỜI SỐNG CẢM XÚC

1. Sức khỏe tâm thần tốt là năng lực điều hướng cảm xúc, không phải là sự biến mất của cảm xúc tiêu cực: Cảm xúc khó chịu là một phần hoàn toàn bình thường của sự tồn tại. Thay vì dằn dóc “Có chuyện gì không ổn với mình? Tại sao mình lại cảm thấy thế này?”, trẻ cần biết rằng mọi điểm dừng cảm xúc đều là cơ hội để khám phá những thông điệp quan trọng từ bên trong và định hình ý nghĩa của chúng.
2. Tách biệt bản sắc của trẻ khỏi suy nghĩ: Xây dựng năng lực tự chủ: Cha mẹ hãy giúp trẻ không đánh đồng bản thân với cảm xúc bằng cách thay đổi câu hỏi. Thay vì hỏi “Tại sao con lại nghĩ như vậy?”, hãy hỏi “Đó là một suy nghĩ rất mạnh mẽ—con nghĩ sao về điều đó? Con mới là người đưa ra quyết định cuối cùng về suy nghĩ của mình”. Lối trò chuyện gợi mở này giúp trẻ hình thành thói quen tự vấn và tin tưởng vào nhận thức của bản thân.
3. Cảm xúc gồm hai phần: Phần cần lắng nghe và phần cần giải quyết: Cảm xúc giống như một chiếc bập bấp cần sự cân bằng giữa cảm nhận và hành động. Cha mẹ cần tôn trọng trải nghiệm cảm xúc của con trước, sau đó mới cùng chuyển sang bước tìm giải pháp. Khi hiểu được cấu trúc này, cha mẹ sẽ không vội vã lấp liếm cảm xúc của trẻ, và trẻ cũng không cảm thấy mình bị hắt hủi hay ép buộc phải “sửa chữa” ngay lập tức.
4. Suy nghĩ và cảm xúc là các tín hiệu nháp cần được giải mã: Các cảm xúc bùng phát ban đầu thường là những bản nháp sơ khai và thiếu chính xác nhất. Cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ “kiểm chứng sự thật” (fact-checking) bằng cách nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ: Mình sẽ nói gì với một người bạn trong hoàn cảnh này? Một người bạn chân thành sẽ khuyên mình điều gì? Một người cố vấn trí tuệ sẽ đưa ra lời khuyên ra sao?
5. Đánh giá suy nghĩ là quan trọng hay chỉ đang bị mắc kẹt: Một suy nghĩ quan trọng không có nghĩa là trẻ phải nghiền ngẫm về nó liên tục. Cha mẹ hãy dạy trẻ kỹ năng “phân luồng tâm trí” (compartmentalization): đặt một “cuộc hẹn” khoảng 5 đến 10 phút để suy ngẫm và kiểm chứng suy nghĩ đó, và nếu nó vô tình xuất hiện vào lúc khác, trẻ có thể chủ động tự dặn lòng “Không phải lúc này, mình đang bận!”.
6. Tiến bộ từng bước nhỏ thay vì đòi hỏi sự hoàn hảo: Trẻ thường bị đóng đống trước các thử thách mới vì áp lực phải làm mọi thứ hoàn hảo ngay lập tức. Hãy dạy trẻ hình dung các bước đi nhỏ trung gian giữa vị trí hiện tại và mục tiêu mong muốn, sau đó chỉ chọn thực hiện một bước nhỏ mà trẻ đã sẵn sàng.
7. Chủ động tìm kiếm những điều tích cực: Bán cầu não con người có xu hướng tự động tìm kiếm các rủi ro và điều tiêu cực. Để cân bằng, cha mẹ có thể cùng con chơi trò chơi “Nam châm dò tìm”—tương tự như một chiếc máy rà kim loại chạy qua các sự kiện trong ngày để phát hiện và ghi nhận những khoảnh khắc dễ chịu, bình yên dù là nhỏ nhất.

Sức khỏe tinh thần của trẻ em được bồi đắp thông qua những cuộc đối thoại hai chiều hàng ngày với cha mẹ. Việc trẻ biết rằng mình luôn có thể mang đời sống cảm xúc về chia sẻ với gia đình không chỉ dừng lại ở sự an ủi, mà chính là cách trẻ học được các kỹ năng để làm chủ thế giới nội tâm của chính mình trên hành trình trưởng thành.

 

Tài liệu tham khảo 

Psychology Today. (2026, October 10). Beyond ‘make this go away’: Kids and mental health: Seven things you want your child to know about navigating their emotional life (Reviewed by M. Foley). Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/growing-friendships/202610/beyond-make-this-go-away-kids-and-mental-health