Trong làn sóng của trào lưu nuôi dạy con hòa nhã (gentle parenting), các tiêu đề truyền thông thường tuyệt đối hóa cảnh báo: mọi âm lượng lớn tiếng hay la mắng đều gây tổn thương não bộ của trẻ. Lời khuyên này vô tình đẩy các bậc cha mẹ vào vòng xoáy của cảm giác tội lỗi và hổ thẹn (parental guilt and shame) mỗi khi họ kiệt sức và mất bình tĩnh.
Tuy nhiên, dưới lăng kính của tâm lý học phát triển và khoa học thần kinh về mối quan hệ gắn bó, việc quy chụp mọi hành vi to tiếng thành tổn hại phát triển là một sự khái quát hóa thiếu sắc thái khoa học. Tác động của hành vi la mắng phụ thuộc hoàn toàn vào nội dung, tần suất và bối cảnh an toàn cảm xúc tổng thể của gia đình (Sears, 2024).
PHÂN ĐỊNH RANH GIỚI: ÂM LƯỢNG, NỘI DUNG VÀ BẠO HÀNH NGÔN TỪ
Trong nghiên cứu hành vi, việc định nghĩa chính xác hành động là yếu tố tiên quyết. Cần có sự phân biệt rõ ràng giữa các mức độ phản ứng bằng lời nói:
- Nội dung quyết định tổn hại hơn âm lượng: Việc nâng cao giọng nói vì phải nhắc nhở nhiều lần hoặc bộc lộ sự thiếu kiên nhẫn nhất thời khác biệt bản chất với việc lăng mạ, hạ nhục, dán nhãn tiêu cực hay đe dọa an toàn thể chất của trẻ. Những hành vi sỉ nhục mang tính hủy hoại đó chính là bạo hành ngôn từ (verbal abuse) và luôn để lại sang chấn tâm lý, bất kể nó được thốt ra bằng âm lượng to hay nhỏ.
- Tần suất và môi trường nền: Nếu tiếng la hét trở thành âm hưởng chủ đạo trong gia đình, đứa trẻ sẽ luôn ở trong trạng thái cảnh giác cao độ vì mất đi cảm giác an toàn. Tuy nhiên, những cơn bộc phát thỉnh thoảng trong một gia đình vốn ấm áp, tràn ngập tình yêu thương và gắn kết không hề kích hoạt các biến đổi thoái hóa thần kinh như các trường hợp ngược đãi mãn tính.
- Phản ứng của hạch hạnh nhân (Amygdala): Thước đo then chốt không nằm ở chuẩn mực lý tưởng trên sách vở, mà nằm ở biểu cảm của trẻ. Nếu đứa trẻ co rúm, sợ hãi tột độ, đó là dấu hiệu cho thấy hệ thần kinh tự chủ của trẻ đã chuyển sang cơ chế phòng vệ sinh tồn (fight-or-flight), đòi hỏi phụ huynh phải lập tức dừng lại để điều hòa cảm xúc.
MẶT TRÁI CỦA ẢO TƯỞNG “KHÔNG BAO GIỜ TO TIẾNG”
Việc theo đuổi một không gian gia đình không tỳ vết, nơi cha mẹ không bao giờ được phép bộc lộ cảm xúc tiêu cực, có thể mang lại những hệ lụy nhận thức ngoài ý muốn:
- Bẫy ức chế cảm xúc (Emotional Repression): Cha mẹ là những con người có giới hạn về năng lượng sinh học. Việc ép buộc bản thân kìm nén sự mệt mỏi và ức chế thường chỉ dẫn đến sự kiệt quệ cảm xúc sâu sắc hơn, làm gia tăng nguy cơ bùng nổ mất kiểm soát ở những thời điểm sau đó.
- Tước đoạt cơ hội học hỏi về xung đột: Một môi trường hoàn toàn vô trùng về mặt cảm xúc không chuẩn bị cho trẻ năng lực ứng phó với thế giới thực. Xung đột trong mối quan hệ gắn bó, ngay cả khi có sự nâng cao giọng nói từ cả hai phía, vẫn có thể trở thành một công cụ học tập quý giá nếu được theo sau bởi sự thấu hiểu và sửa chữa.
SỨC MẠNH CỦA TIẾN TRÌNH SỬA CHỮA (RUPTURE AND REPAIR)
Trong tâm lý học gắn bó, khái niệm “gãy đổ và sửa chữa” (rupture and repair) của Tronick (1989) chỉ ra rằng một mối quan hệ an toàn không phải là một mối quan hệ không bao giờ có xung đột, mà là một mối quan hệ sở hữu năng lực phục hồi sau xung đột:
- Nhận lãnh trách nhiệm: Thay vì để mặc cảm tội lỗi biến thành sự xa cách, phụ huynh bình tĩnh quay lại trò chuyện với trẻ khi cơn giận đã hạ nhiệt: thừa nhận trạng thái cảm xúc của mình (“Bố/mẹ xin lỗi vì lúc nãy đã to tiếng, bố/mẹ đã cảm thấy rất kiệt sức và mất kiên nhẫn”).
- Bình thường hóa sự bất toàn: Trải nghiệm này dạy cho trẻ bài học cốt lõi: xung đột không đồng nghĩa với sự chấm dứt tình yêu thương. Trẻ chứng kiến cách một người lớn chịu trách nhiệm về hành vi bộc phát của mình, từ đó học được kỹ năng điều hướng mâu thuẫn một cách lành mạnh trong các mối quan hệ trưởng thành sau này.
Mục tiêu của việc làm cha mẹ không phải là đạt đến sự hoàn hảo tuyệt đối hay kìm nén mọi phản ứng con người, mà là duy trì một nền tảng yêu thương đủ vững chắc. Khi một gia đình được xây dựng trên sự kết nối, an toàn và sẵn sàng hàn gắn sau những va chạm, một khoảnh khắc to tiếng nhất thời sẽ không bao giờ có thể phá vỡ được sự an lành tâm lý của một đứa trẻ.
Tài liệu tham khảo
Sears, R. W. (2024). The truth about parents who yell at kids: Context, connection, and the myth of parental perfection. Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-mindful-family/202401/the-truth-about-parents-who-yell-at-kids
Tronick, E. Z. (1989). Emotions and emotional communication in infants. American Psychologist, 44(2), 112–119. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.2.112
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2020). The power of showing up: How parental presence shapes who our kids become and how their brains get wired. Ballantine Books.