Khen ngợi là một trong những công cụ củng cố hành vi phổ biến nhất trong giáo dục gia đình, nhưng dưới góc độ tâm lý học phát triển, không phải mọi lời khen đều mang lại hiệu quả tích cực. Nghiên cứu kinh điển của Gunderson và cộng sự (2013) cùng công trình về Tư duy phát triển của Giáo sư Carol Dweck đã chỉ ra rằng cách thức cha mẹ sử dụng ngôn từ khi khen ngợi trẻ từ một đến ba tuổi có thể dự đoán khung nhận thức và động lực học tập của trẻ suốt năm năm sau đó. Việc khen ngợi sai cách có thể vô tình kích hoạt nỗi sợ thất bại và làm suy giảm động lực nội tại của trẻ.

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở việc cha mẹ tập trung khen ngợi nỗ lực hay khen ngợi năng lực và nhãn dán cố định. Những lời khen nhãn dán như “Con thông minh quá” hay “Con là thiên tài vẽ tranh” thường gắn liền kết quả với năng lực cố định, khiến trẻ hình thành tư duy cố định. Khi đối mặt với thử thách khó hơn hoặc thất bại, trẻ dễ suy diễn rằng mình không còn thông minh nữa, dẫn đến xu hướng né tránh rủi ro để bảo vệ hình ảnh bản thân. Ngược lại, việc khen ngợi quá trình bằng những câu như “Bố mẹ thấy con đã kiên trì thử nhiều cách để giải bài toán này” lại nhấn mạnh vào chiến lược, sự tập trung và mức độ kiên trì. Cách tiếp cận này giúp trẻ hình thành tư duy phát triển, hiểu rằng năng lực có thể trui rèn qua tập luyện, từ đó tăng cường khả năng phục hồi trước nghịch cảnh.

Bên cạnh đó, tính cụ thể trong lời khen đóng vai trò như một công cụ học tập nhận thức quan trọng. Những câu khen chung chung như “Giỏi lắm” hay “Tuyệt vời” không cung cấp đủ thông tin phản hồi để não bộ trẻ nhận diện hành vi mục tiêu. Thay vì nói “Con ngoan quá”, cha mẹ nên cụ thể hóa hành vi bằng cách nói “Bố mẹ quan sát thấy con đã chủ động chia sẻ đồ chơi với em dù con vẫn đang muốn chơi, hành động đó thể hiện sự ân cần và biết nghĩ cho người khác”. Sự cụ thể này giúp trẻ liên kết sự công nhận của người lớn với một hành vi tích cực rõ ràng như lòng tốt, tính tự giác hay sự kiên nhẫn, biến lời khen thành chỉ dẫn hành vi hiệu quả.

Hiệu quả của lời khen còn phụ thuộc vào thời điểm củng cố và sự chuyển hóa phù hợp theo từng độ tuổi. Với trẻ nhỏ, việc phản hồi sát thời điểm diễn ra hành vi giúp củng cố liên kết thần kinh giữa hành vi tích cực và cảm giác thành tựu, nhưng khi thói quen đã định hình, cha mẹ nên giảm dần tần suất khen ngợi ngoại tại để trẻ tự xây dựng sự thỏa mãn nội tại. Về tiến trình lứa tuổi, ở giai đoạn mầm non, trẻ cần sự khen ngợi hành vi cụ thể và kỹ năng tự phục vụ tức thì. Đến tuổi học đường, trọng tâm chuyển sang công nhận sự bền bỉ, tính trách nhiệm và chiến lược giải quyết vấn đề. Khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên, cha mẹ nên tránh khen ngợi mang tính kiểm soát kết quả như “Bố mẹ tự hào vì con đạt điểm A”, mà nên chuyển sang tôn trọng phẩm chất và sự tự chủ qua lời nhận xét “Bố mẹ ghi nhận sự kỷ luật và nhất quán trong cách con phân bổ thời gian học tập vừa qua”.

Một cạm bẫy lớn mà phụ huynh cần tránh là việc khen ngợi thổi phồng. Những lời tán dương quá mức như “Bức tranh đẹp nhất thế giới” hoặc lời khen không tương xứng với nỗ lực thực tế sẽ tạo ra áp lực tâm lý lớn. Trẻ nhận thức được sự phóng đại sẽ bắt đầu hoài nghi tính chân thực của người lớn, đồng thời nảy sinh tâm lý lo âu vì phải duy trì tiêu chuẩn phi thực tế. Sự tự tin lành mạnh của trẻ vốn được xây dựng từ trải nghiệm làm chủ thử thách thực tế chứ không đến từ những lời tán dương sáo rỗng.

Cuối cùng, một bước tiến sâu hơn trong việc xây dựng an toàn cảm xúc cho trẻ là kết hợp lời khen với lòng biết ơn để tách bạch giá trị bản thân trẻ khỏi thành tích. Chẳng hạn, khi trẻ vẽ tặng một tấm thiệp, thay vì chỉ đánh giá sản phẩm rằng con vẽ đẹp lắm, cha mẹ hãy kết hợp sự công nhận nỗ lực với lòng biết ơn bằng cách chia sẻ rằng “Con đã dành nhiều tâm huyết cho món quà này, bố mẹ cảm thấy rất ấm áp và trân trọng sự quan tâm của con”. Cách tiếp cận này khẳng định nguyên lý cốt lõi rằng trẻ luôn được yêu thương vì chính bản thân mình, chứ không phải chỉ vì những thành tích mà trẻ tạo ra.

Tài liệu tham khảo (References)

Gunderson, E. A., Gripshover, S. J., Romero, C., Dweck, C. S., Goldin-Meadow, S., & Levine, S. C. (2013). Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children’s motivational frameworks 5 years later. Child Development, 84(5), 1526–1541. https://doi.org/10.1111/cdev.12064