Bước vào một cấp học mới, chuyển trường, bắt đầu đại học hay bước vào một môi trường hoàn toàn xa lạ đều có thể trở thành một sự chuyển tiếp (transition) trong cuộc đời.
Điều thay đổi không chỉ là nơi chúng ta học tập. Những vai trò mới, các mối quan hệ mới, kỳ vọng mới và cách tổ chức cuộc sống mới cũng xuất hiện cùng lúc. Chính vì vậy, một số người có thể trải qua cảm giác bối rối, căng thẳng, mất phương hướng hoặc chưa tìm được cảm giác thuộc về trong giai đoạn đầu.
Nhưng tại sao một sự thay đổi tưởng như “bình thường” lại có thể khiến chúng ta chênh vênh đến vậy?
🧠 1. Dưới góc nhìn khoa học thần kinh: Não bộ đang thích nghi với những điều chưa quen
Khi bước vào môi trường mới, chúng ta phải xử lý rất nhiều thông tin chưa quen thuộc: Mình nên làm gì? Những người xung quanh mong đợi điều gì? Mình có đang làm đúng không? Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Môi trường mới chứa nhiều điều chưa quen và khó dự đoán. Sự không chắc chắn có thể làm gia tăng căng thẳng và huy động các hệ thống liên quan đến stress. Theo McEwen (2007), não giữ vai trò trung tâm trong việc đánh giá trải nghiệm và điều phối các đáp ứng sinh lý – hành vi giúp cơ thể thích nghi. Vì vậy, cảm giác căng thẳng, mệt mỏi hay bối rối ban đầu không nhất thiết có nghĩa rằng bạn đang “có vấn đề”. Ở một mức độ nhất định, đó có thể là một phần của quá trình thích nghi với những yêu cầu mới.
🧭 2. Dưới góc nhìn của Schlossberg: Chuyển tiếp không giống nhau đối với tất cả mọi người
Theo mô hình Human Adaptation to Transition của Nancy K. Schlossberg (1981), bản thân một transition không quyết định hoàn toàn cách một người sẽ phản ứng. Khả năng thích nghi được định hình bởi sự tương tác giữa đặc điểm của quá trình chuyển tiếp, đặc điểm cá nhân và những nguồn lực mà người đó có thể huy động để đối phó với thay đổi.
Để phân tích những nguồn lực này, Schlossberg phát triển khung 4S:
+Situation – Hoàn cảnh : Điều gì đang thay đổi và hoàn cảnh của sự thay đổi đó như thế nào?
Một transition có thể là điều chúng ta chủ động lựa chọn hoặc là điều xảy ra ngoài ý muốn. Nó có thể đến đúng thời điểm chúng ta đã chuẩn bị, hoặc xuất hiện khi chúng ta đang phải đối mặt với nhiều khó khăn khác.Mức độ kiểm soát, thời điểm, thời gian kéo dài và những tác động mà sự chuyển tiếp tạo ra đều có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta trải nghiệm nó.Ví dụ, việc chuyển lên đại học có thể rất khác nhau giữa một người đã chuẩn bị trước và một người đồng thời phải xa gia đình, thay đổi nơi ở và đối diện với áp lực tài chính.
+ Self – Bản thân : Bạn bước vào sự chuyển tiếp này với những nguồn lực cá nhân nào?
Đó có thể là kinh nghiệm sống, niềm tin, kỹ năng, sức khỏe, điều kiện kinh tế, đặc điểm cá nhân và cách bạn nhìn nhận chính mình. Hai người có thể đứng trước cùng một thay đổi nhưng phản ứng rất khác nhau vì họ không bước vào sự chuyển tiếp với cùng một “hành trang”.
+Support – Hỗ trợ : Ai hoặc điều gì đang ở bên bạn?
Gia đình, bạn bè, thầy cô, đồng nghiệp hoặc một cộng đồng mới đều có thể trở thành nguồn hỗ trợ. Đôi khi, điều chúng ta cần không phải là cố gắng “mạnh mẽ hơn”, mà là có một người để hỏi, một nơi để chia sẻ hoặc một mạng lưới đủ an toàn để chúng ta không phải đối diện với mọi thứ một mình.
+ Strategies – Chiến lược ứng phó: Bạn đang làm gì để đối diện với sự thay đổi?
Chúng ta có thể tìm kiếm thông tin, giải quyết vấn đề, điều chỉnh cách nhìn nhận, tìm kiếm sự hỗ trợ hoặc thay đổi cách ứng phó. Không có một chiến lược duy nhất phù hợp với mọi sự chuyển tiếp. Một cách ứng phó có thể hữu ích trong hoàn cảnh này nhưng lại không hiệu quả trong hoàn cảnh khác.
Vì vậy, khi cảm thấy mình “không thích nghi được”, thay vì kết luận “Mình yếu hơn người khác”, hãy thử hỏi: “Điều gì trong hoàn cảnh này đang khiến mình khó thích nghi, và mình đang thiếu nguồn lực nào?”
Chưa quen không có nghĩa là không phù hợp. Chậm thích nghi không có nghĩa là yếu kém. Đôi khi, bạn chỉ đang ở giữa một quá trình chuyển tiếp lớn và cần thêm thời gian, nguồn lực và sự hỗ trợ để tìm lại cảm giác ổn định.
📚 Tài liệu tham khảo
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006
Schlossberg, N. K. (1981). A model for analyzing human adaptation to transition. The Counseling Psychologist, 9(2), 2–18. https://doi.org/10.1177/001100008100900202