Hội chứng Né tránh Yêu cầu Bệnh lý (Pathological Demand Avoidance – PDA) ban đầu được mô tả như một dạng phụ của tự kỷ, trong đó lo âu được xem là động cơ cốt lõi dẫn đến phản ứng né tránh yêu cầu cực đoan.

Hiện nay, PDA đã được ghi nhận xuất hiện ở nhiều điều kiện tâm lý khác ngoài tự kỷ. Trong một nghiên cứu trên người trưởng thành của Egan và cộng sự (2020), ADHD thể hiện mối tương quan mạnh hơn nhiều với các đặc tính PDA so với tự kỷ. Sự kết hợp giữa ADHD, tính chống đối và sự bất ổn cảm xúc giải thích tới 65% biến thiên trong điểm số PDA, trong khi tự kỷ hầu như không đóng góp thêm tỷ lệ đáng kể nào (Rai et al., 2026).

Giả thuyết “lo âu là động cơ của PDA” thường được đặt đối lập với hành vi né tránh bị cho là “do tức giận” trong Rối loạn Chống đối Bất mãn (ODD). Sự phân biệt này đã thúc đẩy sự ra đời của các mô hình nuôi dạy con “giảm thiểu yêu cầu” (low-demand parenting), vốn được quảng bá là phương pháp chăm sóc “vỗ về hệ thần kinh” (Carlozzi et al., 2025; Ehrlich, 2025). Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy luận điểm này chưa thực sự vững chắc. Mặc dù lo âu và PDA có tương quan thuận, nhưng mối quan hệ tương quan không đồng nghĩa với quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Giải mã sự nhầm lẫn giữa Lo âu và Tức giận trong ODD và ADHD

Việc tách biệt PDA khỏi ODD bằng cách gán “lo âu” cho PDA và “tức giận” cho ODD là một sự đối lập khiên cưỡng. Nhiều nghiên cứu khẳng định rằng trẻ mắc ADHD và ODD cũng trải qua tỷ lệ rối loạn lo âu rất cao, với tỷ lệ đồng mắc ở trẻ ADHD dao động từ 15% đến 50% (Martin et al., 2014; Stein et al., 2015).

Về mặt lâm sàng, các hành vi chống đối ở trẻ ADHD và ODD thường lồng ghép trong một hồ sơ cảm xúc đầy lo âu chứ không đơn thuần là sự giận dữ. Trẻ mắc ADHD hay ODD thường bộc lộ sự kết hợp giữa giận dữ, hoảng loạn và sự né tránh tuyệt vọng trước các yêu cầu thường nhật hoàn toàn tương đồng với các biểu hiện hiện đang được dán nhãn là PDA (Thurston et al., 2012).

Giả thuyết thay thế: Sự lo âu là hệ quả của vòng lặp xung đột

Thay vì coi lo âu là nguyên nhân, một góc nhìn lâm sàng thực tế hơn là nhìn nhận sự lo âu như một hệ quả hạ nguồn của các chu kỳ xung đột kéo dài.

Trong các nghiên cứu về ADHD và ODD, vòng lặp hai chiều diễn ra như sau: khi kỳ vọng từ môi trường vượt quá năng lực tự điều hòa của trẻ, cha mẹ có xu hướng gia tăng hối thúc hoặc trừng phạt; mâu thuẫn leo thang gay gắt và qua thời gian, cả cha mẹ lẫn con cái đều hình thành tâm lý lo âu dự phòng trước mọi yêu cầu thường nhật (Thurston et al., 2012). Cả hai bên rơi vào vòng xoáy dung dưỡng–né tránh (accommodation-avoidance loops), khiến cả hành vi chống đối lẫn cảm xúc lo âu đều gia tăng (Bertelsen et al., 2022; Kitt et al., 2022).

Ngoài ra, việc mạng xã hội gắn nhãn PDA là “khuyết tật hệ thần kinh” hiện chưa có bất kỳ bằng chứng thần kinh học thực chứng nào ủng hộ. Dưới góc độ nhân cách học, né tránh yêu cầu có thể được nhìn nhận như một hồ sơ tính cách đặc thù: điểm cao về sự nhạy cảm cảm xúc (tâm trí bất ổn) và điểm thấp về tính dễ chịu cũng như tính tự giác (Egan et al., 2019). Các đặc tính này hoàn toàn có thể được chuyển hóa tích cực thông qua các can thiệp lâm sàng phù hợp (Roberts & Wood, 2006).

Bối cảnh thực tế của phương pháp “Nuôi dạy con giảm yêu cầu” (Low-Demand Parenting)

Việc coi lo âu là động cơ duy nhất của PDA đã dẫn đến sự lan rộng của mô hình nuôi dạy con giảm thiểu tối đa các yêu cầu. Thử nghiệm lâm sàng của Carlozzi và cộng sự (2025) đánh giá chương trình nuôi dạy con Paradigm Shift kéo dài 12 tuần cho thấy phương pháp này không mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê hay lâm sàng nào đối với các hành vi dạng PDA của trẻ, ngoại trừ một mức giảm nhẹ về áp lực tâm lý ở cha mẹ.

Trái lại, việc hạ thấp mọi yêu cầu có thể vô tình củng cố hành vi né tránh, thu hẹp cơ hội phát triển của trẻ và làm trầm trọng thêm tình trạng lo âu về lâu dài. Việc này cũng làm chệch hướng sự chú ý khỏi các phương pháp can thiệp hành vi đã được chứng minh hiệu quả như Huấn luyện Quản lý Hành vi dành cho Cha mẹ (Parent Management Training).

Thay vì biến PDA thành một chẩn đoán riêng biệt dựa trên một giả thuyết nguyên nhân chưa được chứng minh, việc nhìn nhận sự né tránh yêu cầu cực đoan như một tín hiệu cảnh báo sẽ mang lại giá trị thực tiễn cao hơn. Tín hiệu đó cho thấy năng lực của trẻ, kỳ vọng của môi trường và động lực gia đình đang mất tương thích trầm trọng. Việc giải quyết rào cản này đòi hỏi các can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học và sự điều chỉnh hệ thống gia đình, thay vì chấp nhận một nhãn dán mới đi kèm với các phương pháp chăm sóc thiếu cơ sở thực chứng.

 

 

Tài liệu tham khảo

• Bertelsen, T. B., Himle, J. A., & Håland, Å. T. (2022). Bidirectional relationship between family accommodation and youth anxiety during cognitive-behavioral treatment. Child Psychiatry & Human Development, 54(3), 905–912. https://doi.org/10.1007/s10578-021-01304-5
• Carlozzi, N. E., Lombard, W. L., Troost, J. P., Graves, C. M., Miner, J. A., Fauser, A. T., & Ehrlich, C. (2025). A comprehensive parent training program for parents of neurodivergent children with pathological demand avoidance: The Paradigm Shift Program pilot study. Pediatric Investigation, 9(1), 1–9.
• Egan, V., Bull, E., & Trundle, G. (2020). Individual differences, ADHD, adult pathological demand avoidance, and delinquency. Research in Developmental Disabilities, 105, Article 103733. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2020.103733
• Egan, V., Linenberg, O., & O’Nions, E. (2019). The measurement of adult pathological demand avoidance traits. Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(2), 481–494. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3722-7
• Kitt, E. R., Lewis, K. M., Galbraith, J., Abend, R., Smith, A. R., Lebowitz, E. R., Pine, D. S., & Gee, D. G. (2022). Family accommodation in pediatric anxiety: Relations with avoidance and self-efficacy. Behaviour Research and Therapy, 154, Article 104107. https://doi.org/10.1016/j.brat.2022.104107
• Rai, A. J., Rishworth, B., Gutierrez, R., & Ludlow, A. K. (2026). Sensory reactivity and intolerance to uncertainty: What characterises demand avoidance behaviours in children and adolescents with pathological demand avoidance? Research in Autism, 131, Article 202816. https://doi.org/10.1016/j.reia.2026.202816
• Thurston, I. B., Tsumura, M. H., McLeod, B. D., & Piacentini, J. (2012). Association of anxiety and ODD/CD in children with and without ADHD. Child Psychiatry & Human Development, 43(3), 452–469. https://doi.org/10.1007/s10578-011-0275-8
• Psychology Today. (2026, July 25). It’s time to rethink the “anxiety drives PDA” narrative: Understanding the true nature of pathological demand avoidance (Reviewed by J. Schrader). Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/mental-health-reimagined/202607/its-time-to-rethink-the-anxiety-drives-pda-narrative