Trong quá trình lớn lên, mỗi đứa trẻ đều liên tục đón nhận vô số thông điệp về những kỳ vọng xã hội: từ chuẩn mực cộng đồng, trào lưu nhất thời cho đến áp lực từ bạn bè đồng trang lứa (peer pressure). Việc sở hữu một bản sắc cá nhân rõ ràng (a strong sense of self), tức khả năng giữ vững suy nghĩ, hệ giá trị và lập trường độc lập tách biệt khỏi những kỳ vọng xung quanh, chính là một năng lực cốt lõi. Điều này hoàn toàn khác biệt với sự nổi loạn bốc đồng; nổi loạn thực chất chỉ là hành vi phản kháng mù quáng bằng cách làm ngược lại những gì bị áp đặt. Một bản sắc vững vàng là sự định hình chắc chắn từ bên trong, giúp con người tự dẫn dắt cuộc đời và các mối quan hệ bằng sự sáng suốt và mục đích rõ ràng. Khi thấu suốt giá trị của chính mình, chúng ta không dễ bị cuốn theo các trào lưu độc hại hay ý kiến của số đông, từ đó xây dựng được những kết nối xã hội chân thực và tự tin mà không cần ép mình vừa vặn vào bất kỳ chiếc khuôn đúc sẵn nào.
Ngược lại, khi thiếu vắng một bản sắc định hình, cá nhân sẽ dễ dàng để người khác thao túng cuộc sống theo những cách đi ngược lại hệ giá trị của bản thân. Đứa trẻ lớn lên trong sự thiếu hụt này sẽ trở nên phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài, dễ bị tổn thương trước áp lực hội nhóm, tiếp thu môi trường xung quanh một cách thụ động mà thiếu năng lực đánh giá phản biện. Dưới lăng kính Thuyết Hệ thống Gia đình của Murray Bowen, năng lực này gắn liền với khái niệm Biệt hóa bản ngã (Differentiation of Self): khả năng duy trì hệ giá trị và tư duy độc lập của bản thân trong khi vẫn giữ được sự kết nối cảm xúc với những người quan trọng (Bowen, 1978). Trẻ em học tập từ những gì người lớn làm nhiều hơn những gì chúng ta nói; do đó, để con cái phát triển bản sắc tự thân vững chãi, các bậc phụ huynh trước hết phải là tấm gương sống đúng với hệ giá trị và ranh giới của chính mình.
6 THỰC HÀNH CỤ THỂ GIÚP TRẺ XÂY DỰNG BẢN SẮC VÀ TƯ DUY ĐỘC LẬP
Thay vì vội vã đưa ra lời khuyên hoặc áp đặt giải pháp sẵn có, cha mẹ nên chủ động đặt câu hỏi để khuyến khích trẻ tự tư duy phản biện. Khi con đối diện với một tình huống khó khăn, những câu hỏi như “Theo con cách nào sẽ hiệu quả nhất?” hay “Điều gì là quan trọng nhất với con trong chuyện này?” sẽ kích hoạt khả năng suy luận logic và rèn luyện kỹ năng tự ra quyết định độc lập.
Bên cạnh đó, việc nuôi dưỡng cảm nhận thành tựu nội tại cần được ưu tiên hơn sự khen ngợi bề nổi. Thay vì chỉ đưa ra câu tán dương cửa miệng “Con làm tốt lắm!”, phụ huynh có thể hướng sự tập trung của trẻ vào bên trong bằng các câu hỏi: “Con cảm thấy thế nào về phần thể hiện của mình?” hoặc “Điều gì khiến con tự hào nhất trong việc này?”. Cách tiếp cận này giúp trẻ thiết lập một hệ quy chiếu nội tâm vững chắc, tự hào về nỗ lực của bản thân thay vì phụ thuộc vào sự phán xét hay tán thưởng từ người ngoài.
Quan trọng không kém, người lớn cần dũng cảm để trẻ trải nghiệm thất bại. Thất bại là một phần tất yếu của đời sống và là một trong những người thầy giá trị nhất. Khi phụ huynh luôn xuất hiện để “giải cứu” con khỏi mọi sai lầm, chúng ta đã vô tình tước đoạt cơ hội rèn luyện sức bền tâm lý và năng lực tự giải quyết vấn đề của trẻ. Hãy hiện diện để đồng cảm trước cảm giác hụt hẫng của con, sau đó khuyến khích trẻ đứng dậy và thử lại bằng một cách tiếp cận mới.
Song song đó, việc thiết lập và tôn trọng ranh giới cá nhân chính là cách minh chứng rõ nhất cho một bản sắc vững vàng. Cha mẹ cần làm gương bằng cách xác lập các ranh giới lành mạnh của chính mình, đồng thời tôn trọng ranh giới của con—chẳng hạn như cho phép con có không gian riêng khi cần xử lý cảm xúc. Nếu ranh giới của trẻ liên tục bị xâm phạm, thông điệp ngầm mà trẻ tiếp nhận là tiếng nói của mình hoàn toàn không có giá trị.
Cuối cùng, hãy biến việc khơi gợi góc nhìn đa chiều về thế giới thành thói quen thường nhật. Dù là về một cuốn sách vừa đọc, một trào lưu trên mạng xã hội hay một sự việc xảy ra ở trường, hãy thường xuyên hỏi cảm nghĩ của trẻ để khuyến khích các em đánh giá thông tin một cách khách quan và hình thành lập trường riêng biệt.
Xây dựng bản sắc vững vàng không nhằm biến con cái thành những cá nhân cô lập hay khép kín trước sự ảnh hưởng của người khác, mà nhằm giúp các em trở thành những con người tự tin, điềm tĩnh và biết cách bước vào thế giới bằng chính con người chân thật của mình. Chúng ta không thể bảo bọc con khỏi mọi va đập cuộc đời, nhưng hoàn toàn có thể trao cho các em tư duy phản biện, lập trường kiên định để tự làm chủ vận mệnh và đó chính là cách chúng ta nuôi dưỡng những người dẫn đường thực thụ, chứ không phải những kẻ chỉ biết chạy theo đám đông.
Tài liệu tham khảo
Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.
Psychology Today. (2025, July 30). Raising leaders, not followers: I’m teaching my kids to have a strong sense of self (Reviewed by L. Ma). Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/your-emotional-meter/202507/raising-leaders-not-followers