Nhận được chẩn đoán ADHD (Rối loạn giảm chú ý kiệt sức) ở tuổi trưởng thành thường mang lại một cảm giác nhẹ nhõm sâu sắc. Các mảnh ghép hoang mang trong quá khứ cuối cùng đã khớp lại với nhau, và những khó khăn trong việc tập trung, điều hòa cảm xúc hay sự nhạy cảm với sự từ chối không còn bị coi là sự thất bại cá nhân hay khuyết điểm về mặt tính cách, mà là một phần của sự khác biệt về thần kinh. Tuy nhiên, đi kèm với sự rõ ràng đó là một niềm đau âm thầm: nỗi tiếc nuối cho những nỗ lực kiệt cùng mà bạn đã bỏ ra để sinh tồn trong một môi trường vốn không được thiết kế cho hệ thần kinh của mình.
Nhiều người trưởng thành mắc ADHD liên tục bị ám ảnh bởi niềm tin rằng họ “quá mức”, quá nhạy cảm, nói quá nhiều, hoặc quá phân tán. Những thông điệp này bắt đầu từ rất sớm và ăn sâu vào căn tính. Cốt lõi của vấn đề nằm ở khoảng cách giữa việc hiểu ADHD về mặt nhận thức và việc chữa lành tổn thương về mặt cảm xúc. Dù biết rằng phản ứng thái quá hay sự lo âu xã hội là đặc trưng của ADHD, tâm trí bạn vẫn không tự động lắng xuống khi một tin nhắn không được phản hồi hay một lời góp ý mang tính phê bình xuất hiện. Nghiên cứu chỉ ra rằng người trưởng thành mắc ADHD có mức độ tự trọng thấp hơn đáng kể so với những người có hệ thần kinh điển hình, xuất phát từ hàng thập kỷ bị hiểu lầm và phán xét (Rowney-Smith et al., 2026).
Để sinh tồn, nhiều phụ nữ và nữ giới mắc ADHD học cách đeo mặt nạ (masking) để che giấu các triệu chứng của mình (Young et al., 2020). Họ tỏ ra tổ chức, chú ý và kiểm soát cảm xúc tốt ở bên ngoài, nhưng bên trong là một tiến trình tự giám sát và kiệt quệ: liên tục rà soát từng câu nói, tự hỏi mình có nói quá nhiều không hay có vẻ kỳ lạ không. Việc liên tục tự chỉnh sửa chính mình gửi đi một thông điệp độc hại vào tiềm thức rằng bản chất tự nhiên của bạn là không thể chấp nhận được.
Nỗi xấu hổ trỗi dậy khi các trải nghiệm lặp đi lặp lại tạo thành niềm tin rằng “Có điều gì đó không ổn với mình”. Tuy nhiên, nỗi xấu hổ là thứ bạn học được từ môi trường, chứ không phải là bản chất của bạn. Cần phân biệt rạch ròi giữa các đặc điểm thần kinh (bẩm sinh), chiến lược ứng phó như đeo mặt nạ (sự nỗ lực thông minh để tự bảo vệ) và câu chuyện tự gán nhãn “Tôi là kẻ tệ hại”. Việc viết lại câu chuyện này bắt đầu bằng việc tạo ra khoảng trống giữa sự việc xảy ra và sự diễn giải tâm lý—tập thói quen tò mò đặt câu hỏi thay vì lập tức kết luận sự im lặng của người khác là sự từ chối.
Bên cạnh đó, việc thực hành lòng trắc ẩn với bản thân (self-compassion) đóng vai trò then chốt trong tiến trình phục hồi. Nghiên cứu của Kristin Neff (2009) khẳng định lòng trắc ẩn giúp giảm lo âu, trầm cảm và củng cố sức bền tâm lý. Thay vì gán cho mình nhãn dán chung chung là “quá mức”, hãy cụ thể hóa trải nghiệm của mình: bạn là một người cảm nhận sâu sắc, suy nghĩ nhanh và có nhu cầu được vỗ về. Sự cụ thể hóa trả lại tính nhân văn cho bản thân, giúp bạn đón nhận lỗi lầm mà không phải chịu đựng thêm một lớp tổn thương từ việc tự dằn xé. Hãy chủ động tìm kiếm các cộng đồng tôn trọng sự đa dạng thần kinh (neurodiversity-affirming), nơi bạn được sống là chính mình mà không cần phải tiết chế hay giấu giếm.
Tài liệu tham khảo
Neff, K. D. (2009). The role of self-compassion in development: A healthier way to relate to oneself. Human Development, 52(4), 211–214. https://doi.org/10.1159/000215071
Rowney-Smith, A., Sutton, B., Quadt, L., & Eccles, J. A. (2026). The lived experience of rejection sensitivity in ADHD: A qualitative exploration. PLoS ONE, 21(1), Article e0314669. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0314669
Saline, S., & Pesantez, N. (2026, February 12). Why ADHD masking is a form of self-sabotage. ADDitude. https://www.additudemag.com/adhd-masking-signs-consequences-solutions/
Young, S., Adamo, N., Ásgeirsdóttir, B. B., Branney, P., Beckett, M., Colley, W., Cubbin, S., Deeley, Q., Farrag, E., Gudjonsson, G., Hill, P., Hollingdale, J., Kilic, O., Lloyd, T., Mason, P., Paliokosta, E., Perecherla, S., Sedgwick, J., Skirrow, C., Tierney, K., van Rensburg, K., & Woodhouse, E. (2020). Females with ADHD: An expert consensus statement taking a lifespan approach providing guidance for the identification and treatment of attention-deficit/ hyperactivity disorder in girls and women. BMC Psychiatry, 20(1), Article 404. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02707-9
Psychology Today. (2026, June 3). On your way with ADHD: When “too much” becomes your story (Reviewed by M. Vilhauer). Psychology Today. https://www.psychologytoday.com/us/blog/on-your-way-with-adhd/202606/when-too-much-becomes-your-story
#TamLyHoc #ADHD #Neurodiversity #ADHDMasking #SelfCompassion #KristinNeff #ThaoTungCamXuc #PsychologyToday