Có một nghịch lý tâm lý rất quen thuộc: lý trí biết đối phương góp ý đúng và thiện chí, nhưng cảm xúc đầu tiên vẫn là khó chịu, tự ái, nghẹn ứ hoặc một thôi thúc muốn phản bác: “Ủa, chắc gì bạn đã làm tốt hơn tôi?”
Điều đó không nhất thiết có nghĩa bạn hẹp hòi hay bảo thủ. Đôi khi, lời góp ý chạm vào một điều sâu hơn nội dung của nó: cảm giác về giá trị và hình ảnh mà bạn có về chính mình.
KHI LỜI GÓP Ý TRỞ THÀNH MỘT “MỐI ĐE DỌA” ĐỐI VỚI BẢN THÂN
Theo Thuyết Tự Khẳng Định (Self-Affirmation Theory), con người có một động lực quan trọng là duy trì tính toàn vẹn của bản thân (self-integrity) – cảm giác rằng mình là một người có giá trị, có năng lực và sống phù hợp với những điều mình coi trọng (Steele, 1988).
Vì vậy, khi nhận được một lời góp ý, chúng ta không phải lúc nào cũng tiếp nhận nó đơn thuần như một thông tin cần cải thiện.
Ví dụ, khi ai đó nói: “Bản kế hoạch này của bạn còn khá nhiều lỗ hổng.”
Về mặt lý trí, đây chỉ là một nhận xét về một bản kế hoạch.
Nhưng nếu năng lực và thành tích là một phần quan trọng trong cách bạn nhìn nhận bản thân, lời nhận xét ấy có thể vô tình được trải nghiệm như:
“Có phải mình không đủ năng lực?”
“Có phải mình không giỏi như mình nghĩ?”
Đây được gọi là mối đe dọa đối với bản thân (self-threat).
Khi cảm giác về giá trị của mình bị lung lay, chúng ta có thể xuất hiện những phản ứng phòng vệ như phủ nhận thông tin, tìm lý do để bác bỏ, hạ thấp người góp ý hoặc trở nên khó chịu và thu mình lại.
Nói cách khác, đôi khi điều chúng ta đang cố bảo vệ không chỉ là “mình đúng”, mà là cảm giác: “Mình vẫn là một người có giá trị.”
MỘT LỖI SAI KHÔNG THỂ ĐẠI DIỆN CHO TOÀN BỘ CON NGƯỜI BẠN
Đây là một trong những điểm sâu sắc nhất của Self-Affirmation Theory. Theo Steele (1988), giá trị và tính toàn vẹn của bản thân không chỉ nằm trong một lĩnh vực duy nhất. Chúng ta có nhiều giá trị, vai trò và phẩm chất khác nhau tạo nên cảm giác về chính mình.
📚 Bạn có thể làm chưa tốt một bài thuyết trình => nhưng vẫn là một người chăm chỉ.
💭 Bạn có thể đưa ra một quyết định sai => nhưng vẫn là một người biết chịu trách nhiệm.
🗣️ Bạn có thể nhận một lời phê bình => nhưng điều đó không đồng nghĩa toàn bộ con người bạn bị phủ định.
Vì vậy, khi nhận feedback, hãy thử hai bước:
1. Tách Hành Vi Khỏi Giá Trị Bản Thân
Thay vì: “Mình làm sai → mình kém.”
hãy thử: “Mình làm điều này chưa tốt → mình có một điều cần học và cải thiện.”
2. Tự Khẳng Định Những Giá Trị Quan Trọng Khác
Bạn có thể tự nhắc:
“Mình coi trọng sự trung thực.”
“Mình là người luôn cố gắng học hỏi.”
“Mình trân trọng việc đối xử tử tế với người khác.”
Đó chính là tinh thần của tự khẳng định ( self-affirmation): củng cố cảm giác về giá trị tổng thể của bản thân, thay vì để một thiếu sót đơn lẻ quyết định toàn bộ cách bạn nhìn về mình.
Khi cảm giác về bản thân không còn bị đe dọa quá mạnh, chúng ta có thể bớt cần phòng vệ trước lời góp ý và dễ nhìn nó hơn như một nguồn thông tin hữu ích.
Bạn không cần phải luôn đúng để cảm thấy mình có giá trị. Đôi khi, đủ an toàn với chính mình là khả năng bình tĩnh nói: “Ừ, điều này mình làm chưa tốt và mình vẫn là mình.”
📚 Tài liệu tham khảo
Steele, C. M. (1988). The psychology of self-affirmation: Sustaining the integrity of the self. Advances in Experimental Social Psychology, 21, 261–302. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60229-4