Đã bao nhiêu lần bạn nằm trên giường, lướt điện thoại hàng giờ trong khi trong đầu vẫn hiện lên danh sách những việc chưa làm?
Bạn biết mình phải học.
Bạn biết deadline đang đến gần.
Bạn thậm chí còn cảm thấy lo lắng vì chưa bắt đầu.
Nhưng bạn vẫn không thể bắt tay vào việc.
Rồi một giọng nói xuất hiện:
“Mình thật lười biếng.”
“Tại sao người khác làm được mà mình không làm được?”
“Mình đúng là vô dụng.”
Nhưng trì hoãn không đơn giản là vấn đề của sự lười biếng hay thiếu kỷ luật.
Trong tâm lý học, trì hoãn – procrastination được xem là một dạng khó khăn trong tự điều chỉnh hành vi (self-regulation), liên quan đến nhiều yếu tố như mức độ khó chịu của nhiệm vụ, khả năng tự kiểm soát, sự hấp dẫn của phần thưởng tức thời và cách chúng ta điều chỉnh cảm xúc (Steel, 2007).
❓ VẬY TẠI SAO CÓ NHỮNG NGÀY BẠN LÀM ĐƯỢC, NHƯNG CÓ NHỮNG NGÀY NGAY CẢ VIỆC ĐƠN GIẢN CŨNG TRỞ NÊN QUÁ KHÓ?
Hãy nghĩ về một công việc bạn vốn vẫn làm được.
Khi đầu óc thoải mái, bạn có thể hoàn thành nó mà không cần đấu tranh với chính mình.
Nhưng khi đang phải đối mặt với quá nhiều deadline, áp lực, kỳ vọng hoặc những vấn đề khác, cùng một nhiệm vụ ấy có thể đột nhiên trở nên nặng nề hơn rất nhiều.
Nhiệm vụ không thay đổi.
Nhưng nguồn lực bạn có để đối phó với nó đã thay đổi.
Stress kéo dài có thể tạo ra gánh nặng thích nghi (allostatic load) và ảnh hưởng đến các hệ thống liên quan đến nhận thức và điều hòa stress (McEwen, 2007). Đặc biệt, stress mạnh có thể làm thay đổi hoạt động của vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – vùng liên quan đến trí nhớ làm việc, khả năng tập trung và kiểm soát hành vi. Khi đó, chúng ta có thể gặp khó khăn hơn trong việc duy trì chú ý, kiểm soát xung động và lựa chọn hành vi phù hợp với mục tiêu dài hạn (Arnsten, 2009).
🔄 VÀ VÒNG LẶP BẮT ĐẦU
Bạn nhìn vào công việc, cảm thấy căng thẳng và khó chịu. Bạn né tránh cảm giác đó bằng cách tìm đến những hoạt động mang lại sự dễ chịu tức thời như chơi game, đọc truyện, lướt mạng xã hội… Trong chốc lát, bạn cảm thấy nhẹ nhõm hơn.
Nhưng rồi bạn nhận ra mình đã dành cả tiếng đồng hồ để giải trí, trong khi công việc vẫn còn nguyên. Deadline đến gần, áp lực tăng lên, và bạn bắt đầu tự trách: “Mình lại trì hoãn nữa rồi.” Cảm giác khó chịu quay trở lại và bạn lại muốn tìm một cách khác để thoát khỏi nó.
Cứ thế, một vòng lặp hình thành:
“Khó chịu → Né tránh → Nhẹ nhõm ngắn hạn → Áp lực tăng → Tiếp tục né tránh.”
Điều đáng nói là, việc né tránh có tác dụng ngay lập tức: nó giúp bạn cảm thấy dễ chịu hơn. Chính sự nhẹ nhõm này có thể khiến chúng ta dễ lặp lại hành vi né tránh khi gặp cảm giác tương tự. Sirois và Pychyl (2013) cho rằng trì hoãn có thể là một hình thức điều chỉnh tâm trạng ngắn hạn (short-term mood regulation) mà chúng ta tạm thời ưu tiên việc cải thiện cảm xúc hiện tại, dù điều đó có thể khiến vấn đề trở nên khó khăn hơn về sau. Nói cách khác, bạn không trì hoãn vì không biết mình cần làm gì. Đôi khi, bạn chỉ đang cố thoát khỏi cảm giác khó chịu mà công việc đó mang lại.
🌱 CÓ LẼ BẠN KHÔNG CẦN CỐ THÊM. CÓ LẼ BẠN CẦN BUÔNG BỚT.
Có những lúc, điều giúp chúng ta tiến về phía trước không phải là cố thêm một chút, mà là đặt xuống một vài thứ đang khiến mình không còn đủ sức để bước tiếp.
Bạn không cần chứng minh giá trị của mình bằng số lượng việc hoàn thành trong một ngày.
Nghỉ ngơi không phải phần thưởng dành cho người đã làm đủ.
Đôi khi, nghỉ ngơi chính là điều giúp chúng ta có đủ sức để tiếp tục.
“Buông bớt” không có nghĩa là bỏ cuộc.
Có thể là buông một deadline chưa thực sự cấp thiết, một kỳ vọng không cần thiết, một sự so sánh, hay đơn giản là ý nghĩ rằng mình phải luôn năng suất.
Bởi khi những yêu cầu vượt quá nguồn lực mà chúng ta có, cố thêm không phải lúc nào cũng giúp chúng ta làm tốt hơn. Đôi khi, lùi lại một bước không phải để bỏ cuộc, mà để lấy lại sức và đi xa hơn.
🌿 Buông bớt để đi xa hơn nhưng sau khi đặt xuống những áp lực ấy, làm thế nào để cơ thể thực sự trở về trạng thái nghỉ ngơi và phục hồi? Đâu mới là trạng thái tối ưu nhất cho sự sáng tạo và học tập?. Chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu ở những bài viết tiếp theo nhé!.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006
Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127. https://doi.org/10.1111/spc3.12011
Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65